خستگی طولانی، درد مفاصل، ریزش مو یا مشکلات گوارشی ممکن است در نگاه اول به استرس، کمبود خواب یا سبک زندگی ارتباط داده شوند. با این حال، زمانی که چند علامت بدون دلیل مشخص برای مدتی طولانی ادامه پیدا می کنند یا به صورت دوره ای باز می گردند، بررسی علت آنها اهمیت بیشتری پیدا می کند.
در بیماری های خود ایمنی، سیستم ایمنی که وظیفه دفاع از بدن در برابر عوامل بیماری زا را دارد، به اشتباه بخش هایی از بافت سالم بدن را هدف قرار می دهد. دانشمندان بیش از 80 بیماری خود ایمنی را شناسایی کرده اند که لوپوس، آرتریت روماتوئید، بیماری سلیاک، بیماری شوگرن، دیابت نوع یک و برخی بیماری های تیروئید از جمله آنها هستند.
1. خستگی مداومی که با استراحت برطرف نمی شود
خستگی یکی از علائم بسیار غیر اختصاصی است و دلایل فراوانی از کمبود خواب و کم خونی گرفته تا افسردگی، عفونت و اختلالات تیروئید دارد. با این حال، خستگی مداوم در برخی بیماری های خود ایمنی مانند لوپوس، آرتریت روماتوئید و شوگرن نیز دیده می شود.
اگر با وجود خواب کافی همچنان بیشتر روزها احساس فرسودگی می کنید یا این وضعیت برای چند هفته ادامه دارد، بهتر است به جای نسبت دادن آن به مشغله روزانه، علت زمینه ای بررسی شود. به ویژه اگر خستگی همراه با تب، درد مفاصل، خشکی چشم و دهان یا تغییرات پوستی باشد.
2. درد، تورم و خشکی مفاصل
درد مفاصل بعد از ورزش سنگین یا فعالیت غیر معمول لزوما نگران کننده نیست. مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که درد و خشکی بدون علت مشخص ایجاد شوند، چند مفصل را درگیر کنند یا پس از بیدار شدن از خواب شدیدتر باشند.
آرتریت روماتوئید یک بیماری خود ایمنی مزمن است که می تواند باعث درد، تورم، خشکی و کاهش عملکرد مفاصل شود. خستگی و تب نیز ممکن است همراه آن دیده شوند. لوپوس هم در بعضی بیماران با درد، تورم مفاصل و خشکی صبحگاهی همراه است.
3. تب های تکرار شونده بدون علت مشخص
تب معمولا نتیجه مبارزه بدن با عفونت است و بیماری خود ایمنی تنها یکی از علت های احتمالی آن محسوب می شود. با این حال، برخی بیماری های خود ایمنی می توانند در دوره های فعال بیماری با افزایش دمای بدن همراه باشند.
برای مثال، تب در کنار خستگی، درد مفاصل و بثورات پوستی ممکن است در افراد مبتلا به لوپوس دیده شود. تب بدون علت مشخص، به ویژه اگر تکرار شود یا طول بکشد، باید از نظر عفونت ها و دیگر بیماری های احتمالی نیز بررسی شود.
4. بثورات و تغییرات غیر معمول پوست
پوست می تواند یکی از نخستین بخش های بدن باشد که نشانه های اختلالات ایمنی را آشکار می کند. البته حساسیت، عفونت، داروها و بسیاری از بیماری های پوستی نیز می توانند باعث قرمزی یا بثورات شوند و بنابراین شکل ظاهری ضایعه به تنهایی برای تشخیص کافی نیست.
یکی از علائم شناخته شده لوپوس، بثورات قرمز روی گونه ها و پل بینی است که گاهی ظاهر پروانه ای دارد. برخی بیماری های خود ایمنی دیگر نیز می توانند باعث حساسیت به نور، تغییر رنگ پوست، ضایعات پوسته دار یا سفت شدن پوست شوند.
5. ریزش موی ناگهانی یا تکه ای
ریزش مو می تواند دلایل بسیار متفاوتی داشته باشد؛ از عوامل ژنتیکی و استرس گرفته تا کمبود مواد مغذی، تغییرات هورمونی و بیماری های تیروئید. اما بعضی الگوهای ریزش مو مستقیما با اختلال عملکرد سیستم ایمنی مرتبط هستند.
در آلوپسی آره آتا، سیستم ایمنی به فولیکول های مو حمله می کند و معمولا نواحی گرد و مشخص بدون مو روی سر یا صورت ایجاد می شود. لوپوس نیز می تواند با ریزش مو همراه باشد. ریزش ناگهانی، شدید یا تکه ای بهتر است توسط پزشک یا متخصص پوست بررسی شود.
6. مشکلات گوارشی که ادامه پیدا می کنند
نفخ، اسهال و درد شکمی بسیار شایع هستند و در بسیاری از موارد ارتباطی با بیماری خود ایمنی ندارند. اما زمانی که این مشکلات مزمن شوند یا همراه با کاهش وزن، کم خونی یا علائم دیگر باشند، بررسی پزشکی اهمیت پیدا می کند.
بیماری سلیاک یک اختلال مزمن ایمنی و گوارشی است که در آن مصرف گلوتن باعث آسیب به روده کوچک می شود. اسهال مزمن، نفخ، گاز، درد شکم و مشکلات جذب مواد مغذی از علائم احتمالی آن هستند. بیماری کرون نیز یک بیماری التهابی مزمن دستگاه گوارش است که پاسخ غیر طبیعی سیستم ایمنی در ایجاد آن نقش دارد.
وجود خون در مدفوع، کاهش وزن بدون دلیل یا اسهال طولانی مدت از مواردی است که نباید نادیده گرفته شود.
7. بی حسی و گزگز مکرر دست و پا
مورمور شدن کوتاه مدت دست یا پا پس از قرار گرفتن در یک وضعیت نامناسب معمولا مسئله مهمی نیست. اما بی حسی یا گزگزی که مرتب تکرار می شود، شدت پیدا می کند یا با ضعف عضلانی همراه است، می تواند نشان دهنده درگیری عصبی باشد.
برخی بیماری های مرتبط با سیستم ایمنی می توانند اعصاب را تحت تاثیر قرار دهند. برای مثال، بیماری شوگرن ممکن است با بی حسی، گزگز و ضعف اندام ها همراه شود و در بیماری ام اس نیز احساس گزگز یا بی حسی در اندام ها، صورت یا تنه دیده می شود. البته دیابت، کمبود ویتامین ها و فشار بر اعصاب نیز از علل شایع این نشانه هستند.
8. خشکی مداوم چشم و دهان
خشکی چشم و دهان همیشه به معنای وجود بیماری نیست. کم آبی، بعضی داروها، افزایش سن و شرایط محیطی نیز می توانند این علائم را ایجاد کنند. اما ترکیب خشکی طولانی مدت چشم و دهان یکی از مشخص ترین نشانه هایی است که پزشکان را به بررسی بیماری شوگرن هدایت می کند.
شوگرن یک بیماری خود ایمنی مزمن است که سیستم ایمنی در آن غدد تولید کننده اشک و بزاق را هدف قرار می دهد. بیماران ممکن است علاوه بر خشکی، خستگی، درد مفاصل و عضلات یا حتی برخی علائم عصبی داشته باشند.
9. تورم بدون علت مشخص
تورم می تواند در اثر آسیب، تجمع مایع، اختلالات عروقی، بیماری قلبی یا کلیوی و ده ها علت دیگر ایجاد شود. بنابراین مشاهده تورم به تنهایی نباید باعث نگرانی درباره یک بیماری خود ایمنی شود.
با این حال، تورم مداوم یا تکرار شونده مفاصل همراه با درد و خشکی می تواند در بیماری هایی مانند آرتریت روماتوئید دیده شود. در لوپوس نیز علاوه بر تورم مفاصل، در برخی افراد تورم پاها یا اطراف چشم مشاهده می شود. محل تورم و علائم همراه آن برای پیدا کردن علت اهمیت زیادی دارند.
10. علائمی که می آیند و دوباره ناپدید می شوند
یکی از ویژگی های برخی بیماری های خود ایمنی، تغییر شدت علائم در طول زمان است. فرد ممکن است دوره هایی با علائم شدیدتر داشته باشد و سپس برای مدتی احساس بهتری کند. به دوره افزایش فعالیت بیماری معمولا flare یا شعله ور شدن گفته می شود.
برای مثال، علائم لوپوس می توانند ظاهر شوند، کاهش پیدا کنند و بعد دوباره باز گردند. بنابراین ثبت زمان شروع علائم، مدت آنها و نشانه هایی که همزمان ایجاد می شوند می تواند اطلاعات مفیدی در اختیار پزشک قرار دهد.
چه زمانی احتمال بیماری خود ایمنی نیاز به بررسی دارد؟
هیچ فهرست ده گانه ای نمی تواند بیماری خود ایمنی را تشخیص دهد. بسیاری از این نشانه ها در افراد سالم یا در بیماری های بسیار شایع تر نیز دیده می شوند. آنچه اهمیت بیشتری دارد، مدت علائم، شدت آنها، تکرار شدن و درگیری همزمان چند بخش بدن است.
پزشک ممکن است بر اساس شرح حال و معاینه، آزمایش هایی مانند موارد زیر را درخواست کند:
- شمارش کامل سلول های خون یا CBC
- شاخص های التهاب مانند ESR و CRP
- آزمایش ANA یا سایر آنتی بادی ها
- آزمایش عملکرد کلیه، کبد یا تیروئید
- آزمایش ادرار
- تصویربرداری یا بررسی های اختصاصی بر اساس علائم
حتی مثبت شدن ANA به تنهایی به معنای ابتلا به بیماری خود ایمنی نیست و نتیجه آزمایش باید همراه با علائم، سابقه پزشکی و سایر بررسی ها تفسیر شود.
نتیجه گیری
بیماری های خود ایمنی می توانند بخش های متفاوتی از بدن را درگیر کنند و به همین دلیل علائم آنها همیشه یک شکل مشخص ندارند. خستگی، درد مفاصل، بثورات پوستی، ریزش مو، مشکلات گوارشی یا خشکی چشم و دهان هر کدام دلایل فراوانی دارند و وجود یکی از آنها به معنای بیماری خود ایمنی نیست.
مسئله مهم، الگوی علائم است. اگر چند مشکل بدون علت مشخص برای هفته ها ادامه پیدا کنند، مرتب باز گردند یا همزمان بخش های مختلف بدن را درگیر کنند، ارزیابی پزشکی منطقی تر از خود تشخیصی یا نادیده گرفتن مداوم آنهاست. تشخیص بیماری های خود ایمنی معمولا بر اساس ترکیبی از شرح حال، معاینه و آزمایش های هدفمند انجام می شود و هیچ آزمایش واحدی پاسخ تمام موارد را مشخص نمی کند.
