نوشابه و دیگر نوشیدنی های شیرین برای بسیاری از کودکان جذاب هستند؛ اما این علاقه فقط به طعم شیرین آنها محدود نمی شود. ترکیب قند زیاد، طعم خوشایند و تجربه پاداشی که بعد از مصرف این نوشیدنی ها در مغز ایجاد می شود، می تواند کودک را به مصرف دوباره آنها ترغیب کند. اگر این رفتار به یک عادت روزانه تبدیل شود، پیامدهای آن فقط افزایش وزن نخواهد بود و سلامت متابولیک، دندان ها و حتی الگوی غذایی کودک نیز ممکن است تحت تاثیر قرار گیرد.
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری های آمریکا در اطلاعات به روز شده خود در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده است که مصرف مکرر نوشیدنی های شیرین با افزایش وزن، چاقی، دیابت نوع ۲، بیماری های قلبی، بیماری کبد چرب و پوسیدگی دندان ارتباط دارد. نوشابه، نوشیدنی های میوه ای صنعتی، نوشیدنی های ورزشی و بسیاری از نوشیدنی های دارای شکر افزوده در این گروه قرار می گیرند.
چرا کودکان این قدر به نوشابه علاقه پیدا می کنند؟
مغز انسان به طور طبیعی به غذاها و نوشیدنی هایی که انرژی زیادی در اختیار بدن قرار می دهند واکنش نشان می دهد. طعم شیرین نیز از دوران کودکی برای بسیاری از افراد خوشایند است. زمانی که مصرف نوشیدنی شیرین مرتب تکرار شود، مغز می تواند میان طعم آن و تجربه خوشایند بعد از مصرف ارتباط ایجاد کند.
مطالعات علوم اعصاب نشان داده اند که دریافت قند می تواند بخش هایی از سیستم پاداش مغز و مسیرهای مرتبط با دوپامین را فعال کند. دوپامین در انگیزه، یادگیری پاداش و تمایل به تکرار یک رفتار نقش دارد. به همین دلیل، اگر کودک دائما نوشابه یا نوشیدنی بسیار شیرین دریافت کند، ممکن است میل بیشتری به انتخاب دوباره همان طعم پیدا کند.
این موضوع به معنی آن نیست که هر کودکی که نوشابه می خورد دچار «اعتیاد» می شود. استفاده از واژه اعتیاد در این زمینه نیازمند احتیاط علمی است. آنچه شواهد بهتر از آن حمایت می کنند، شکل گیری ترجیح برای طعم شیرین، یادگیری پاداش و ایجاد عادت های غذایی است.
دوپامین چگونه در این چرخه نقش دارد؟
دوپامین برخلاف تعبیری که گاهی در شبکه های اجتماعی دیده می شود، صرفا «هورمون شادی» نیست. در واقع دوپامین یک انتقال دهنده عصبی است که در سیستم پاداش، یادگیری، انگیزه و پیش بینی دریافت پاداش نقش مهمی دارد. مغز با کمک این سیستم یاد می گیرد کدام رفتارها ارزش تکرار کردن دارند.
وقتی یک نوشیدنی بسیار شیرین طعمی لذت بخش و انرژی سریع فراهم می کند، مغز می تواند آن تجربه را به عنوان یک پاداش ثبت کند. تکرار این اتفاق ممکن است انتخاب نوشیدنی شیرین را به رفتاری آشنا تبدیل کند. در نتیجه، کودک ممکن است در موقعیت هایی مانند غذا خوردن، تماشای تلویزیون یا مهمانی به طور خودکار انتظار نوشابه داشته باشد.
نکته مهم این است که عوامل دیگری مانند دسترسی آسان، تبلیغات، عادت خانواده، اندازه وعده ها و استفاده از نوشابه به عنوان جایزه نیز می توانند این چرخه را تقویت کنند. بنابراین مسئله فقط یک واکنش شیمیایی ساده در مغز نیست.
نوشیدنی های شیرین چگونه خطر چاقی کودکان را افزایش می دهند؟
یکی از مشکلات نوشیدنی های شیرین این است که می توانند مقدار قابل توجهی انرژی را در مدت کوتاهی وارد بدن کنند، بدون آن که به اندازه غذاهای جامد احساس سیری ایجاد کنند. در چنین شرایطی ممکن است کودک کالری نوشیدنی را دریافت کند و همچنان غذای معمول خود را نیز بخورد.
سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که افزایش مصرف نوشیدنی های شیرین با اضافه وزن و چاقی کودکان ارتباط دارد. دریافت مداوم انرژی بیشتر از نیاز بدن، به خصوص همراه با فعالیت بدنی کم، می تواند به مرور موجب افزایش وزن شود.
این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا چاقی دوران کودکی با خطر بیشتر ابتلا به مشکلاتی مانند دیابت نوع ۲، فشار خون بالا، اختلالات خواب و بیماری های کبدی همراه است.
نوشابه فقط وزن کودک را تحت تاثیر قرار نمی دهد
بحث درباره نوشابه معمولا با چاقی شروع می شود، اما پیامدهای مصرف زیاد نوشیدنی های شیرین به وزن محدود نیست. مقدار بالای شکر افزوده می تواند الگوی غذایی کودک را تغییر دهد و مصرف مداوم آن سلامت دهان و دندان را نیز تحت تاثیر قرار دهد.
آکادمی اطفال آمریکا تاکید می کند که نوشیدنی هایی مانند نوشابه، نوشیدنی های میوه ای شیرین، نوشیدنی های ورزشی و آب های طعم دار دارای شکر افزوده برای کودکان انتخاب مناسبی نیستند. مصرف این نوشیدنی ها با افزایش خطر اضافه وزن، پوسیدگی دندان، دیابت و برخی مشکلات متابولیک ارتباط دارد.
به همین دلیل، ایجاد عادت به نوشیدن آب از سال های نخست زندگی اهمیت زیادی دارد. هرچه کودک زودتر به طعم های بسیار شیرین عادت کند، پذیرش نوشیدنی ها و مواد غذایی کم شیرین ممکن است دشوارتر شود.
کودکان روزانه چه مقدار قند باید مصرف کنند؟
یکی از موثرترین راه ها برای کنترل مصرف قند، توجه به مجموع قندهای آزاد و افزوده در رژیم غذایی است. قند فقط در نوشابه وجود ندارد و بسیاری از آبمیوه های صنعتی، شیرهای طعم دار، نوشیدنی های انرژی زا، کیک ها، بیسکویت ها و خوراکی های فرآوری شده نیز می توانند مقدار زیادی قند داشته باشند.
سازمان جهانی بهداشت توصیه می کند مصرف قندهای آزاد در کودکان و بزرگسالان کمتر از ۱۰ درصد کل انرژی روزانه باشد و کاهش آن به کمتر از ۵ درصد می تواند فواید بیشتری برای سلامت داشته باشد.
برای کودکان خردسال نیز توصیه های متخصصان بر محدود کردن جدی نوشیدنی های دارای شکر افزوده تاکید دارد. آب و شیر ساده معمولا اصلی ترین نوشیدنی های توصیه شده برای سال های ابتدایی زندگی هستند.
والدین چگونه مصرف نوشابه کودکان را کاهش دهند؟
ممنوعیت ناگهانی و تبدیل نوشابه به یک خوراکی «خاص و هیجان انگیز» همیشه بهترین راه نیست. هدف اصلی باید تغییر تدریجی عادت های خانوادگی و کاهش حضور دائمی نوشیدنی های شیرین در محیط خانه باشد. کودکان معمولا رفتار غذایی والدین و دیگر اعضای خانواده را نیز تقلید می کنند.
برای کاهش مصرف می توان چند اقدام ساده انجام داد:
- آب را به نوشیدنی اصلی کودک در طول روز تبدیل کنید.
- نوشابه را به عنوان پاداش برای رفتار خوب یا موفقیت کودک استفاده نکنید.
- نوشیدنی های شیرین را دائما در دسترس کودک قرار ندهید.
- هنگام خرید محصولات، مقدار قند افزوده روی برچسب تغذیه ای را بررسی کنید.
- میوه کامل را به جای نوشیدنی های میوه ای شیرین انتخاب کنید.
- خواب کافی، فعالیت بدنی و رژیم غذایی متنوع را بخشی از برنامه روزانه کودک قرار دهید.
این تغییرات ساده ممکن است از تلاش برای حذف یکباره تمام خوراکی های شیرین موثرتر باشند، زیرا هدف نهایی ساختن الگویی است که کودک بتواند در بلند مدت حفظ کند.
مصرف نوشیدنی های شیرین در دوران بارداری چه خطری دارد؟
موضوع نوشیدنی های شیرین فقط به کودکان محدود نمی شود و رژیم غذایی مادر در دوران بارداری نیز اهمیت دارد. البته در این زمینه باید میان ارتباط آماری و اثبات رابطه علت و معلولی تفاوت قائل شد؛ چیزی که در تیترهای خبری معمولا با شور و اشتیاق قربانی می شود.
مطالعه ای روی ۴۸۲۴ زن باردار در شانگهای نشان داد مصرف بیشتر نوشیدنی های شیرین با احتمال بالاتر دیابت بارداری و فشار خون بارداری ارتباط داشت. در این پژوهش همچنین ارتباطی میان مصرف برخی نوشیدنی ها و افزایش احتمال تولد نوزادان درشت جثه یا بزرگ تر از اندازه مورد انتظار برای سن بارداری مشاهده شد.
این پژوهش مشاهده ای است و به تنهایی ثابت نمی کند که نوشیدنی های شیرین مستقیما عامل این مشکلات هستند، اما نتایج آن دلیل دیگری برای توجه به کیفیت رژیم غذایی در دوران بارداری محسوب می شود.
نتیجه گیری
نوشابه قرار نیست با یک بار مصرف مغز کودک را «معتاد» کند، اما مصرف مکرر نوشیدنی های بسیار شیرین می تواند سیستم پاداش مغز را درگیر کرده و به شکل گیری ترجیح و عادت برای طعم شیرین کمک کند. در کنار این موضوع، شواهد علمی ارتباط مصرف زیاد نوشیدنی های شیرین با افزایش خطر اضافه وزن، چاقی، دیابت نوع ۲ و پوسیدگی دندان را نشان می دهند.
بهترین راه، ترساندن کودک از قند یا حذف افراطی همه خوراکی های شیرین نیست. ایجاد یک رژیم غذایی متعادل، محدود کردن نوشیدنی های دارای شکر افزوده، فعالیت بدنی منظم و خواب کافی می تواند به ایجاد عادت های سالم تر کمک کند. عادت هایی که اگر از کودکی شکل بگیرند، احتمالا بسیار ماندگارتر از هر توصیه غذایی موقت خواهند بود.
