وقتی صحبت از موج های گرما می شود، بیشتر افراد به خطراتی مانند گرمازدگی، کم آبی بدن یا مشکلات قلبی فکر می کنند. اما تحقیقات جدید نشان می دهد که افزایش دمای هوا تنها سلامت جسم را تهدید نمی کند و می تواند تاثیر قابل توجهی بر سلامت روان نیز داشته باشد. پژوهش های علمی در سال های اخیر نشان داده اند که هوای بسیار گرم با افزایش اضطراب، افسردگی، تحریک پذیری، اختلال خواب و حتی افزایش مراجعه به مراکز درمانی روان پزشکی ارتباط دارد. به همین دلیل، متخصصان توصیه می کنند در روزهای گرم همان اندازه که از بدن خود مراقبت می کنیم، به سلامت روان خود و اطرافیان نیز توجه داشته باشیم.
افزایش دمای هوا و تاثیر آن بر سلامت روان
تغییرات اقلیمی باعث شده است بسیاری از کشورها با موج های گرمای شدید و طولانی تر از گذشته روبه رو شوند. این شرایط نه تنها کیفیت زندگی را کاهش می دهد، بلکه فشار مضاعفی بر سلامت روان افراد وارد می کند و می تواند علائم بیماری های روانی را تشدید کند.
در هفته های اخیر، آلمان یکی از کشورهایی بوده که چندین رکورد دمایی را پشت سر گذاشته است. تعداد روزهایی که دمای هوا از ۳۰ درجه سانتی گراد فراتر می رود، نسبت به چند دهه قبل چند برابر شده و همین موضوع باعث افزایش مراجعه بیماران دارای مشکلات روانی به مراکز درمانی شده است. کارشناسان معتقدند که با ادامه روند گرمایش زمین، این چالش در بسیاری از کشورهای جهان گسترده تر خواهد شد.
پژوهش ها درباره ارتباط گرما و اختلالات روانی
مطالعات بین المللی در سال های اخیر شواهد قابل توجهی درباره ارتباط میان گرمای شدید و مشکلات روانی ارائه کرده اند. اگرچه گرما به تنهایی عامل ایجاد بیماری های روانی نیست، اما می تواند خطر بروز یا تشدید بسیاری از اختلالات را افزایش دهد.
بر اساس نتایج برخی پژوهش های جدید، احتمال بروز اسکیزوفرنی در روزهای بسیار گرم حدود ۱۴ درصد و خطر ابتلا یا تشدید افسردگی نزدیک به ۱۸ درصد بیشتر از روزهای با دمای معتدل است. همچنین مراجعه به اورژانس یا بستری شدن به دلیل مشکلات روانی حدود ۱۲ درصد افزایش پیدا می کند. برخی مطالعات نیز نشان داده اند که با افزایش هر یک درجه سانتی گراد دمای هوا، احتمال خودکشی به طور میانگین حدود یک درصد بیشتر می شود. البته پژوهشگران تاکید می کنند که عوامل اجتماعی، اقتصادی و شرایط فردی نیز در این موضوع نقش مهمی دارند.
چرا گرما بر مغز و احساسات تاثیر می گذارد؟
دانشمندان هنوز در حال بررسی ساز و کار دقیق تاثیر گرما بر مغز هستند، اما تاکنون چندین توضیح علمی برای این پدیده ارائه شده است. به نظر می رسد ترکیب تغییرات فیزیولوژیکی، اختلال در خواب و افزایش فشار بر سیستم عصبی، زمینه ساز بسیاری از این مشکلات باشد.
در هوای گرم، بدن انرژی زیادی برای ثابت نگه داشتن دمای داخلی مصرف می کند. این فرآیند باعث خستگی، کاهش تمرکز و افت عملکرد ذهنی می شود. از سوی دیگر، شب های گرم کیفیت خواب را کاهش می دهند و کم خوابی نیز توانایی مغز در کنترل هیجان ها، تصمیم گیری و مدیریت استرس را تضعیف می کند. نتیجه این شرایط می تواند افزایش اضطراب، بی حوصلگی، عصبانیت و کاهش تحمل روانی باشد.
تاثیر گرما بر عملکرد مغز
پژوهش های علوم اعصاب نشان می دهند که گرمای شدید ممکن است به طور مستقیم بر عملکرد مغز نیز اثر بگذارد. هرچند هنوز تحقیقات در این زمینه ادامه دارد، اما نتایج اولیه بسیار قابل توجه هستند.
برخی آزمایش های انجام شده روی مدل های حیوانی نشان داده اند که گرمای شدید می تواند نفوذپذیری سد خونی مغزی را افزایش دهد. این سد وظیفه محافظت از مغز در برابر مواد مضر را بر عهده دارد. همچنین انتقال دهنده های عصبی مانند سروتونین، دوپامین و نورآدرنالین که نقش مهمی در تنظیم خلق و خو، انگیزه و احساس آرامش دارند، همزمان در تنظیم دمای بدن نیز مشارکت می کنند. به همین دلیل، گرمای شدید ممکن است تعادل این سیستم ها را بر هم بزند و بر وضعیت روانی افراد تاثیر بگذارد.
چه افرادی بیشتر در معرض خطر هستند؟
گرمای هوا بر همه افراد تاثیر می گذارد، اما برخی گروه ها نسبت به دیگران آسیب پذیری بیشتری دارند. شناخت این افراد می تواند به پیشگیری از مشکلات جدی کمک کند.
افراد مبتلا به افسردگی، اضطراب، اختلال دوقطبی، اسکیزوفرنی و سایر بیماری های روانی بیش از دیگران در معرض تشدید علائم قرار دارند. سالمندان، کودکان، افراد مبتلا به زوال عقل و کسانی که داروهای روان پزشکی مصرف می کنند نیز جزو گروه های پرخطر محسوب می شوند. برخی داروهای اعصاب توانایی بدن در تعریق و تنظیم دمای بدن را کاهش می دهند و احتمال گرمازدگی و کم آبی را افزایش می دهند. همچنین برخی بیماران به دلیل شرایط روحی خود کمتر به نوشیدن آب یا مراقبت از سلامت جسم توجه می کنند.
گرمای هوا و افزایش پرخاشگری
یکی از پیامدهای کمتر شناخته شده گرمای شدید، افزایش رفتارهای پرخاشگرانه است. مطالعات روان شناسی و جرم شناسی نشان داده اند که بالا رفتن دمای هوا می تواند بر رفتارهای اجتماعی نیز تاثیر بگذارد.
بررسی های انجام شده در کشورهای مختلف نشان می دهد که در روزهای بسیار گرم، آمار درگیری های خیابانی، خشونت، نزاع و حتی برخی جرائم افزایش پیدا می کند. بسیاری از افراد نیز تجربه کرده اند که در هوای بسیار گرم، تحمل رانندگان کمتر می شود و رفتارهای عصبی و تصمیم گیری های هیجانی در رانندگی افزایش می یابد. متخصصان معتقدند کاهش تحمل روانی، خستگی و کم خوابی از مهم ترین عوامل این تغییرات رفتاری هستند.
چگونه در روزهای گرم از سلامت روان خود محافظت کنیم؟
رعایت چند توصیه ساده می تواند تاثیر منفی گرمای هوا بر سلامت جسم و روان را تا حد زیادی کاهش دهد. این اقدامات به ویژه برای افراد آسیب پذیر اهمیت بیشتری دارند.
- در طول روز به مقدار کافی آب بنوشید.
- از مصرف نوشیدنی های الکلی و کافئین بیش از حد خودداری کنید.
- فعالیت های سنگین را به ساعات خنک صبح یا عصر منتقل کنید.
- در محیط های دارای تهویه مناسب یا مکان های خنک حضور داشته باشید.
- خواب کافی و منظم را در اولویت قرار دهید.
- در صورت احساس اضطراب، بی قراری یا تغییرات شدید خلقی از اطرافیان یا متخصصان کمک بگیرید.
- سالمندان، بیماران روانی و افراد تنها را در روزهای گرم بیشتر مورد توجه قرار دهید.
نتیجه گیری
شواهد علمی نشان می دهد که گرمای شدید تنها یک تهدید برای سلامت جسم نیست، بلکه می تواند عملکرد مغز، کیفیت خواب، خلق و خو و سلامت روان را نیز تحت تاثیر قرار دهد. با افزایش موج های گرما در نتیجه تغییرات اقلیمی، توجه به سلامت روان در کنار پیشگیری از گرمازدگی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
نوشیدن آب کافی، استراحت در محیط های خنک، خواب مناسب و توجه به افراد آسیب پذیر از ساده ترین اقداماتی هستند که می توانند از بسیاری از پیامدهای جسمی و روانی روزهای گرم جلوگیری کنند. مراقبت از سلامت روان در فصل تابستان دیگر یک توصیه ساده نیست، بلکه بخشی ضروری از حفظ سلامت عمومی محسوب می شود.
