دود دست دوم یا دود ناشی از مصرف دخانیات توسط دیگران، یکی از مهم ترین عوامل قابل پیشگیری آسیب به سلامت افرادی است که خودشان سیگار یا سایر محصولات دخانی مصرف نمی کنند. این افراد ممکن است در خانه، محل کار، وسایل نقلیه یا سایر محیط های بسته، بدون انتخاب خود در معرض ترکیبات سمی و سرطان زای دود دخانیات قرار بگیرند.
بر اساس تازه ترین برآوردهای جهانی، این مسئله بسیار گسترده تر از چیزی است که شاید تصور شود. یک مطالعه جدید بر پایه داده های مطالعه بار جهانی بیماری ها نشان داده است که در سال 2023 حدود 2.71 میلیارد نفر در جهان در معرض دود دست دوم قرار داشته اند و این مواجهه با حدود 1.66 میلیون مرگ و از دست رفتن 44.8 میلیون سال زندگی سالم همراه بوده است.
دود دست دوم چیست و چرا برای افراد غیر سیگاری خطرناک است؟
دود دست دوم فقط بویی ناخوشایند در محیط نیست، بلکه ترکیبی از مواد شیمیایی است که می تواند وارد دستگاه تنفسی و جریان خون فرد شود. این دود از دود خارج شده از ریه فرد سیگاری و همچنین دود حاصل از سوختن مستقیم محصولات دخانی تشکیل می شود.
در محیط های بسته، غلظت آلاینده های ناشی از دخانیات می تواند به میزان قابل توجهی افزایش پیدا کند و افراد حاضر در محیط را تحت تاثیر قرار دهد. سازمان جهانی بهداشت تاکید می کند که هیچ سطحی از مواجهه با دود دست دوم را نمی توان کاملا بی خطر دانست.
دود دخانیات حاوی هزاران ماده شیمیایی است و بخشی از این ترکیبات با سرطان، بیماری های قلبی و بیماری های تنفسی ارتباط دارند. بنابراین، قرار گرفتن در معرض دود دیگران نیز می تواند پیامدهای جدی برای سلامت داشته باشد.
چند نفر در جهان در معرض دود دست دوم قرار دارند؟
بررسی گسترده جدید، ابعاد جهانی این مشکل را به خوبی نشان می دهد. پژوهشگران با استفاده از داده های 204 کشور و قلمرو، وضعیت مواجهه با دود دست دوم و پیامدهای سلامت مرتبط با آن را در فاصله سال های 1990 تا 2023 بررسی کردند.
نتایج نشان می دهد که با وجود کاهش نسبی میزان مواجهه در جهان، تعداد مطلق افرادی که در معرض دود دست دوم قرار می گیرند همچنان بسیار بالا است. افزایش جمعیت جهان باعث شده است کاهش درصد مواجهه، به کاهش قابل توجه تعداد افراد در معرض منجر نشود.
مهم ترین یافته های این مطالعه عبارتند از:
- حدود 2.71 میلیارد نفر در سال 2023 در معرض دود دست دوم قرار داشته اند.
- حدود 767 میلیون نفر از افراد در معرض، کودکان زیر 15 سال بوده اند.
- حدود 1.49 میلیارد زن در میان افراد در معرض دود دست دوم قرار داشته اند.
- شیوع جهانی مواجهه از حدود 43.6 درصد در سال 1990 به 33.9 درصد در سال 2023 کاهش یافته است.
- با وجود این کاهش نسبی، تعداد مطلق افراد در معرض تقریبا ثابت مانده است.
دود دست دوم سالانه چند نفر را به کام مرگ می کشاند؟
آمار مربوط به مرگ و بیماری نشان می دهد که دود دست دوم صرفا یک مشکل مربوط به کیفیت هوای محیط نیست، بلکه یک عامل مهم در مرگ زودرس و از دست رفتن سال های زندگی سالم محسوب می شود.
مطالعه جدید برآورد کرده است که مواجهه با دود دست دوم در سال 2023 با 1.66 میلیون مرگ در سراسر جهان ارتباط داشته است. همچنین حدود 44.8 میلیون سال زندگی سالم به دلیل بیماری، ناتوانی یا مرگ زودرس مرتبط با این مواجهه از دست رفته است.
در میان پیامدهای مختلف، بیماری های قلبی عروقی سهم بسیار مهمی دارند و بیماری ایسکمیک قلبی به عنوان مهم ترین عامل بار بیماری مرتبط با دود دست دوم در بزرگسالان شناخته شده است. برآوردهای جدید همچنین نشان می دهند که این مواجهه با میلیون ها مورد عفونت دستگاه تنفسی در کودکان ارتباط داشته است.
چرا کودکان بیشتر در معرض آسیب دود دست دوم قرار دارند؟
کودکان از آسیب پذیرترین گروه ها در برابر دود دخانیات هستند، زیرا ریه و سیستم ایمنی آنها هنوز در حال رشد است و معمولا تعداد تنفس آنها نسبت به بزرگسالان بیشتر است. از طرف دیگر، کودکان کنترل چندانی بر محیطی که در آن زندگی می کنند ندارند و نمی توانند به سادگی خود را از فرد سیگاری دور کنند.
قرار گرفتن کودکان در معرض دود دست دوم با افزایش خطر عفونت های دستگاه تنفسی، علائم تنفسی، آسم، عفونت گوش و اختلال در عملکرد ریه ارتباط دارد. مواجهه در دوران بارداری نیز می تواند سلامت جنین را تحت تاثیر قرار دهد.
در مطالعه جدید، کودکان زیر 15 سال حدود 767 میلیون نفر از جمعیت در معرض را تشکیل می دادند و عفونت های دستگاه تنفسی تحتانی یکی از مهم ترین پیامدهای سلامت مرتبط با مواجهه در این گروه بود. برآورد این مطالعه نشان می دهد که در سال 2023 حدود 5.2 میلیون مورد عفونت تنفسی تحتانی در کودکان با مواجهه با دود دست دوم مرتبط بوده است.
زنان نیز سهم بزرگی از این مواجهه را تحمل می کنند
یکی از نکات قابل توجه در داده های جهانی، تفاوت میزان مواجهه میان زنان و مردان در برخی مناطق است. زنان و کودکان در بسیاری از خانواده ها و محیط های اجتماعی امکان محدودی برای کنترل شرایط محیطی دارند و ممکن است در خانه یا محل زندگی در معرض دود فرد دیگری قرار بگیرند.
داده های جدید نشان می دهند که در مناطقی مانند جنوب شرق آسیا، شرق آسیا و اقیانوسیه، میزان مواجهه با دود دست دوم بالا بوده و در برخی کشورها زنان بسیار بیشتر از مردان در معرض آن قرار داشته اند. نرخ مواجهه در این منطقه در مجموع به حدود 48.4 درصد رسیده است.
این موضوع نشان می دهد که مقابله با دود دست دوم تنها یک مسئله فردی نیست و با عوامل اجتماعی، خانوادگی و سیاست های سلامت عمومی نیز ارتباط دارد.
آیا میزان مواجهه با دود دست دوم نسبت به گذشته کاهش یافته است؟
در نگاه اول، کاهش میزان مواجهه از سال 1990 تا 2023 خبر مثبتی به نظر می رسد. سهم جمعیتی افراد در معرض دود دست دوم طی این دوره حدود 22.2 درصد کاهش یافته است. اما این کاهش نسبی نباید باعث شود تصور کنیم مشکل در حال ناپدید شدن است.
جمعیت جهان در همین دوره رشد کرده و همین مسئله باعث شده تعداد مطلق افراد در معرض دود دست دوم تقریبا ثابت باقی بماند. حتی در برخی مناطق، از جمله بخش هایی از آفریقا و شمال آفریقا و خاورمیانه، تعداد افراد در معرض افزایش یافته است.
به بیان ساده، درصد افراد در معرض کمتر شده، اما تعداد انسان هایی که با این خطر مواجه هستند همچنان بسیار زیاد است. این همان فاصله ای است که میان پیشرفت نسبی و وضعیت واقعی سلامت عمومی ایجاد شده است.
جمع بندی
دود دست دوم یکی از خطرهای سلامت عمومی است که میلیون ها نفر هر روز بدون انتخاب خود با آن مواجه می شوند. تازه ترین برآوردهای جهانی نشان می دهد که در سال 2023 حدود 2.71 میلیارد نفر در معرض دود دست دوم قرار داشته اند و این مواجهه با حدود 1.66 میلیون مرگ و 44.8 میلیون سال زندگی سالم از دست رفته ارتباط داشته است.
اگرچه نسبت افراد در معرض نسبت به سال 1990 کاهش پیدا کرده است، رشد جمعیت و افزایش مواجهه در برخی مناطق باعث شده تعداد مطلق افراد در معرض همچنان بسیار بالا باقی بماند. کودکان و زنان نیز در بسیاری از مناطق سهم قابل توجهی از این مواجهه را به خود اختصاص داده اند.
