محیطی که در آن زندگی می کنیم فقط بر کیفیت زندگی روزمره ما تاثیر نمی گذارد، بلکه می تواند با شاخص های مختلف سلامت جسم و مغز نیز ارتباط داشته باشد. شرایط اقتصادی و اجتماعی یک محله، دسترسی به امکانات، کیفیت مسکن، فرصت های آموزشی و شغلی و حتی میزان فشارهای محیطی، همگی بخشی از محیط زندگی افراد را تشکیل می دهند.
پژوهش جدیدی که با بررسی نزدیک به ۳ هزار اسکن MRI انجام شده، نشان می دهد افرادی که در محله های دارای محرومیت اقتصادی و اجتماعی بیشتری زندگی می کنند، به طور میانگین تفاوت هایی در برخی شاخص های ساختاری مغز دارند. در این افراد، سن برآورد شده مغز بیشتر، حجم کلی بافت مغز کمتر و میزان بیشتری از نشانه های مرتبط با آسیب عروق کوچک مغزی مشاهده شد.
البته این یافته ها به معنای آن نیست که محل زندگی به تنهایی باعث پیر شدن مغز می شود. مطالعه از نوع مقطعی است و رابطه میان شرایط محله و شاخص های سلامت مغز را بررسی کرده است، بنابراین برای اثبات رابطه علت و معلولی به پژوهش های طولی بیشتری نیاز است.
پژوهش درباره تاثیر محله بر سلامت مغز چگونه انجام شد؟
پژوهشگران برای بررسی این ارتباط، داده های MRI مربوط به ۲۸۲۶ نفر را بررسی کردند. این افراد شامل ۱۰۹۴ مرد و ۱۷۳۲ زن بودند و بین ۱۸ تا ۹۶ سال سن داشتند. تصاویر مغزی از معاینات بالینی متوالی بیماران بستری و سرپایی در فاصله ژانویه تا ژوئن ۲۰۲۴ جمع آوری شده بود.
افرادی که در تصاویر MRI آنها شواهد مشخصی از بیماری وجود داشت، از تحلیل کنار گذاشته شدند. سپس پژوهشگران با در نظر گرفتن عواملی مانند سن و جنسیت، شاخص های مختلف ساختار مغز را با شرایط اجتماعی و اقتصادی محل زندگی افراد مقایسه کردند.
برای توصیف وضعیت اقتصادی و اجتماعی محله ها از شاخص محرومیت منطقه ای یا ADI استفاده شد. این شاخص بر اساس مجموعه ای از عوامل مرتبط با درآمد، تحصیلات، اشتغال و شرایط مسکن در سطح محله محاسبه می شود. نکته مهم این است که ADI وضعیت یک منطقه را نشان می دهد و لزوما بیانگر وضعیت مالی یا اجتماعی تک تک افرادی که در آن منطقه زندگی می کنند نیست.
محله محروم چگونه با سن مغز ارتباط دارد؟
یکی از مهم ترین معیارهای این پژوهش، مفهومی به نام «شکاف سنی مغز» یا Brain Age Gap بود. این شاخص تفاوت میان سن واقعی فرد و سنی را نشان می دهد که بر اساس ویژگی های مشاهده شده در تصاویر مغزی برای مغز او برآورد می شود.
پژوهشگران دریافتند افرادی که در محروم ترین محله ها زندگی می کردند، به طور میانگین شکاف سنی مغز بیشتری داشتند. به زبان ساده، مغز آنها در تصاویر MRI نسبت به سن تقویمی شان مسن تر به نظر می رسید. در سطح جمعیتی، چنین شاخصی می تواند برای بررسی روندهای مرتبط با پیری مغز مورد استفاده قرار گیرد.
این نتیجه با پژوهش های دیگری نیز همسو است. برای مثال، مطالعه ای که روی ۱۰۵۲ نفر انجام شد، ارتباط میان محرومیت محله ای و افزایش شکاف سنی مغز را بررسی کرد و نشان داد شرایط نامطلوب اجتماعی و اقتصادی محله با شاخص های پیری سریع تر مغز ارتباط دارد.
حجم مغز در محله های محروم چه تفاوتی داشت؟
حجم کلی بافت مغز نیز یکی دیگر از معیارهای بررسی شده در این پژوهش بود. نتایج نشان داد افرادی که در محروم ترین محله ها زندگی می کردند، به طور میانگین حجم کلی بافت مغزی کمتری داشتند.
در این تحلیل، حجم مغز با توجه به اندازه کلی فضای داخل جمجمه افراد تعدیل شد تا تفاوت های طبیعی اندازه سر و جمجمه، نتیجه پژوهش را تحت تاثیر قرار ندهد. پژوهشگران علاوه بر حجم کلی مغز، برخی نواحی خاص مغز را نیز بررسی کردند.
با این حال، کاهش حجم مغز به تنهایی به معنای وجود بیماری یا اختلال شناختی در یک فرد نیست. حجم مغز تحت تاثیر عوامل مختلفی مانند سن، ژنتیک، وضعیت سلامت، بیماری های عروقی و عوامل سبک زندگی قرار می گیرد و تفسیر آن باید در کنار سایر شاخص های بالینی انجام شود.
ارتباط محرومیت محله ای با ماده سفید مغز چیست؟
یکی دیگر از یافته های مهم پژوهش به «تغییرات ماده سفید» مربوط می شد. در MRI مغز، لکه های روشن موسوم به White Matter Hyperintensities یا هایپراینتنسیتی های ماده سفید می توانند با تغییرات عروق کوچک مغز و عواملی مانند فشار خون بالا و بیماری عروق مغزی ارتباط داشته باشند.
افرادی که در محله های محروم تر زندگی می کردند، حجم بیشتری از این تغییرات را نشان دادند. افزایش این ضایعات در برخی شرایط با افزایش خطر مشکلات شناختی و اختلالات عروقی مغز ارتباط دارد، هرچند وجود آنها به تنهایی به معنای ابتلا به زوال عقل نیست.
پژوهش های جدید دیگر نیز ارتباط میان محرومیت محله ای و سلامت ماده سفید مغز را بررسی کرده اند. در یک مطالعه روی ۲۶۱۵ کودک و نوجوان، زندگی در محله های محروم تر با کاهش یکپارچگی میکروساختاری ماده سفید و تغییر در برخی الگوهای اتصال عملکردی مغز همراه بود. این یافته ها نشان می دهد محیط اجتماعی ممکن است در دوره های مختلف زندگی با شاخص های رشد و سلامت مغز ارتباط داشته باشد.
چرا شرایط محله ممکن است با سلامت مغز ارتباط داشته باشد؟
برای توضیح این ارتباط، نمی توان تنها به یک عامل اشاره کرد. شرایط اجتماعی و اقتصادی یک محله می تواند با مجموعه ای از عوامل مرتبط باشد که در طول زمان بر سلامت جسم و مغز تاثیر می گذارند.
برخی از مسیرهای احتمالی که در پژوهش های مختلف مورد توجه قرار گرفته اند عبارتند از:
- دسترسی متفاوت به خدمات درمانی و پیشگیرانه
- تفاوت در کیفیت تغذیه و امکانات ورزشی
- قرار گرفتن بیشتر در معرض استرس های مزمن
- تفاوت در کیفیت مسکن و شرایط محیطی
- شیوع متفاوت عوامل خطر قلبی و عروقی
- دسترسی متفاوت به فرصت های آموزشی و منابع اجتماعی
- تفاوت در رفتارهای مرتبط با سلامت و سبک زندگی
با این حال، نباید از این موارد نتیجه گرفت که یکی از این عوامل به تنهایی علت تفاوت های مشاهده شده در MRI بوده است. پژوهش های آینده باید مشخص کنند کدام مسیرها بیشترین نقش را در این ارتباط دارند.
جمع بندی
نتایج این پژوهش نشان می دهد بین محرومیت اجتماعی و اقتصادی محله و برخی شاخص های سلامت مغز ارتباط وجود دارد.
مطالعه مورد نظر مقطعی است و وضعیت افراد را در یک بازه زمانی بررسی کرده است. بنابراین نمی توان بر اساس آن مشخص کرد که محرومیت محله ای باعث تغییرات مغزی شده، یا اینکه عوامل دیگری که با محل زندگی و سلامت افراد ارتباط دارند در این رابطه نقش داشته اند.
با این وجود، همسو بودن این یافته با پژوهش های دیگری که ارتباط محرومیت اجتماعی با پیری مغز، تغییرات ماده سفید و عوامل خطر عروقی را بررسی کرده اند، نشان می دهد محیط اجتماعی یکی از موضوعات مهم در تحقیقات مربوط به سلامت مغز است.
