استفاده از اسپری های ضدعفونی کننده در سال های اخیر به بخشی از عادت روزانه بسیاری از افراد تبدیل شده است. این محصولات در خانه ها، مدارس، بیمارستان ها و محل های کار برای از بین بردن میکروب ها و حفظ بهداشت استفاده می شوند، اما پژوهش های جدید نشان می دهند که استفاده نادرست از برخی از این اسپری ها ممکن است پیامدهایی برای سلامت ریه داشته باشد.
نتایج یک مطالعه تازه از پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا دیویس نشان می دهد که استنشاق ذرات معلق برخی مواد ضدعفونی کننده می تواند آسیب بیشتری نسبت به ورود همان مواد از راه گوارش ایجاد کند. البته پژوهشگران تاکید می کنند که هدف این تحقیق، کنار گذاشتن ضدعفونی کردن نیست، بلکه استفاده ایمن تر از این محصولات است.
پژوهش جدید درباره تاثیر اسپری های ضدعفونی کننده بر ریه
دانشمندان دانشگاه کالیفرنیا دیویس در پژوهشی که نتایج آن در نشریه معتبر Environmental Science & Technology منتشر شده است، تاثیر دو مسیر تماس با مواد ضدعفونی کننده را با یکدیگر مقایسه کردند؛ ورود مواد از طریق بلع و ورود آن ها از طریق استنشاق.
نتایج آزمایش ها نشان داد زمانی که همین ترکیبات به شکل ذرات ریز در هوا پخش و استنشاق می شوند، حتی در مقدارهای کمتر نیز می توانند آسیب بیشتری به بافت ریه وارد کنند. این موضوع اهمیت نحوه استفاده از محصولات ضدعفونی کننده را بیش از پیش نشان می دهد.
پژوهشگران معتقدند ذرات بسیار ریز ایجاد شده هنگام اسپری کردن، می توانند به بخش های عمقی دستگاه تنفسی برسند و تماس مستقیمی با سلول های حساس ریه برقرار کنند.
کدام مواد شیمیایی بیشتر نگران کننده هستند؟
همه مواد ضدعفونی کننده یکسان نیستند. یکی از گروه های شیمیایی که در این مطالعه مورد توجه قرار گرفته، ترکیبات آمونیوم چهارتایی یا QACs هستند. این ترکیبات سال ها است که در بسیاری از محصولات ضدعفونی کننده و شوینده مورد استفاده قرار می گیرند.
اگرچه این مواد به راحتی تبخیر نمی شوند، اما هنگام اسپری شدن به قطرات بسیار ریزی تبدیل می شوند که به آسانی وارد مجاری تنفسی می شوند. همین ویژگی باعث می شود احتمال تماس مستقیم آن ها با بافت ریه افزایش پیدا کند.
ترکیبات آمونیوم چهارتایی علاوه بر محصولات ضدعفونی کننده، ممکن است در محصولات زیر نیز وجود داشته باشند:
- اسپری های ضدعفونی کننده سطوح
- بعضی شوینده های خانگی
- برخی نرم کننده های پارچه
- تعدادی از دهان شویه ها
- برخی اسپری های بینی
- بعضی علف کش ها و محصولات کشاورزی
چرا استنشاق این مواد برای ریه خطرناک تر است؟
ریه ها یکی از حساس ترین اندام های بدن هستند و سطح داخلی آن ها برای تبادل اکسیژن و دی اکسید کربن طراحی شده است. به همین دلیل، ورود ذرات شیمیایی بسیار ریز می تواند تاثیر بیشتری نسبت به ورود همان مواد از مسیر گوارش داشته باشد.
قطرات معلق حاصل از اسپری کردن ممکن است به عمق ریه و کیسه های هوایی یا آلوئول ها برسند. این بخش ها وظیفه تبادل گازهای تنفسی را بر عهده دارند و آسیب به آن ها می تواند عملکرد طبیعی دستگاه تنفسی را مختل کند.
پژوهشگران معتقدند تماس مکرر با این ذرات ممکن است باعث التهاب، آسیب سلولی و کاهش توان دفاعی بافت ریه شود؛ البته شدت این اثر به عواملی مانند نوع ماده، مقدار تماس، مدت زمان مواجهه و شرایط سلامتی فرد بستگی دارد.
نتایج آزمایش های انجام شده چه بود؟
برای بررسی دقیق تر، پژوهشگران تاثیر چند ترکیب رایج از گروه آمونیوم های چهارتایی را در مدل های آزمایشگاهی و حیوانی ارزیابی کردند. یکی از این ترکیبات، دی دسیل دی متیل آمونیوم کلراید، آسیب بیشتری نسبت به بنزالکونیوم کلراید ایجاد کرد.
در حیوانات مورد مطالعه، پژوهشگران موارد زیر را مشاهده کردند:
- التهاب بافت ریه
- تورم بافت های تنفسی
- آسیب و تخریب آلوئول های ریه
- اختلال در عملکرد طبیعی سلول های ریوی
- افزایش مرگ و میر در دوزهای بالا
لازم به یادآوری است که نتایج مطالعات حیوانی به طور مستقیم به انسان قابل تعمیم نیست، اما می توانند درباره خطرهای احتمالی هشدار دهند و زمینه انجام تحقیقات انسانی را فراهم کنند.
این مواد چگونه به سلول های ریه آسیب می زنند؟
پژوهشگران احتمال می دهند یکی از دلایل اصلی آسیب ریوی، اختلال در عملکرد میتوکندری ها باشد. میتوکندری ها اندامک هایی درون سلول هستند که انرژی مورد نیاز برای فعالیت سلول را تولید می کنند.
زمانی که عملکرد میتوکندری مختل شود، سلول انرژی کافی برای حفظ ساختار و ترمیم خود نخواهد داشت. در نتیجه، سد دفاعی سلول ها ضعیف می شود و احتمال بروز التهاب و آسیب بافتی افزایش پیدا می کند.
اگرچه برای تایید کامل این مکانیسم به مطالعات بیشتری نیاز است، اما یافته های فعلی نشان می دهند که اختلال در تولید انرژی سلولی می تواند یکی از عوامل موثر در آسیب ریوی ناشی از این ترکیبات باشد.
شواهد درباره انسان چه می گویند؟
علاوه بر آزمایش های انجام شده در محیط آزمایشگاه، مطالعات جمعیتی نیز ارتباط میان تماس مداوم با بعضی مواد ضدعفونی کننده و افزایش خطر بیماری های تنفسی را بررسی کرده اند.
برخی پژوهش ها نشان داده اند کارکنان مراکز درمانی که به طور مکرر با مواد ضدعفونی کننده سروکار دارند، بیشتر از سایر افراد در معرض ابتلا به آسم شغلی قرار می گیرند. همچنین مطالعات انجام شده روی گروهی از پرستاران، ارتباط میان استفاده مداوم از محصولات شوینده و افزایش خطر بیماری مزمن انسدادی ریه یا COPD را گزارش کرده اند.
البته این مطالعات تنها وجود یک ارتباط آماری را نشان می دهند و به تنهایی ثابت نمی کنند که این مواد علت مستقیم بیماری هستند. عوامل دیگری مانند سابقه سیگار، آلودگی هوا و شرایط محیط کار نیز می توانند در بروز این بیماری ها نقش داشته باشند.
چگونه می توان خطر استنشاق مواد ضدعفونی کننده را کاهش داد؟
رعایت چند نکته ساده می تواند احتمال تماس با ذرات معلق مواد ضدعفونی کننده را کاهش دهد و استفاده از این محصولات را ایمن تر کند.
مهم ترین توصیه های کارشناسان عبارتند از:
- هنگام استفاده از اسپری، پنجره ها را باز بگذارید یا تهویه مناسب ایجاد کنید.
- از اسپری کردن مستقیم مواد در فضای بسته خودداری کنید.
- تا حد امکان به جای اسپری، از دستمال یا پارچه آغشته به محلول استفاده کنید.
- دستور مصرف درج شده روی محصول را به دقت رعایت کنید.
- از مخلوط کردن مواد شوینده مختلف، به ویژه سفید کننده و سایر پاک کننده ها، خودداری کنید.
- مواد ضدعفونی کننده را دور از دسترس کودکان نگهداری کنید.
- در صورت ابتلا به آسم یا بیماری های مزمن ریوی، پیش از استفاده مداوم با پزشک مشورت کنید.
آیا باید استفاده از ضدعفونی کننده ها را متوقف کنیم؟
پاسخ کوتاه این است که خیر. ضدعفونی کردن همچنان یکی از مهم ترین راه های کاهش انتقال بسیاری از عوامل بیماری زا، به ویژه در مراکز درمانی، محسوب می شود.
نویسندگان این مطالعه نیز تاکید کرده اند که هدف آن ها حذف یا ممنوع کردن استفاده از مواد ضدعفونی کننده نیست. آن ها توصیه می کنند هنگام انتخاب و استفاده از این محصولات، به روش مصرف، تهویه مناسب و میزان تماس با ذرات معلق توجه بیشتری شود.
در محیط های درمانی، انتخاب نوع ماده ضدعفونی کننده باید بر اساس دستورالعمل های علمی و با در نظر گرفتن اثربخشی، ایمنی و شرایط استفاده انجام شود.
جمع بندی
نتایج پژوهش جدید دانشگاه کالیفرنیا دیویس نشان می دهد که استنشاق ذرات معلق برخی اسپری های ضدعفونی کننده، به ویژه محصولات حاوی ترکیبات آمونیوم چهارتایی، ممکن است در شرایط خاص به بافت ریه آسیب برساند. این خطر به ویژه در افرادی که به طور مداوم در معرض این مواد قرار دارند، مانند کارکنان مراکز درمانی، اهمیت بیشتری پیدا می کند.
با این حال، ضدعفونی کردن همچنان نقش مهمی در پیشگیری از انتقال بیماری ها دارد و نباید کنار گذاشته شود. استفاده صحیح از محصولات، ایجاد تهویه مناسب و رعایت دستورالعمل های ایمنی می تواند احتمال آسیب های تنفسی را کاهش دهد و به حفظ سلامت ریه ها کمک کند.
