۶ مکمل گیاهی که ممکن است به کبد آسیب بزنند

مکمل های گیاهی و غذایی در سال های اخیر به یکی از پرطرفدارترین محصولات حوزه سلامت تبدیل شده اند. بسیاری از افراد برای کاهش وزن، تقویت سیستم ایمنی، کاهش استرس، بهبود خواب یا سلامت مفاصل از این فرآورده ها استفاده می کنند و تصور می کنند چون منشا طبیعی دارند، کاملا بی خطر هستند. اما شواهد علمی نشان می دهد که این تصور همیشه درست نیست.

متخصصان کبد هشدار می دهند که برخی مکمل های گیاهی، به ویژه در صورت مصرف طولانی مدت، دوزهای بالا یا استفاده هم زمان با داروهای دیگر، می توانند باعث آسیب کبدی شوند. در بعضی موارد، این آسیب به اندازه ای شدید بوده که بیمار به بستری شدن یا حتی پیوند کبد نیاز پیدا کرده است. به همین دلیل، آگاهی از خطرات احتمالی مکمل ها به اندازه شناخت فواید آن ها اهمیت دارد.

چرا بعضی مکمل های گیاهی برای کبد خطرناک هستند؟

کبد مهم ترین اندام بدن برای تجزیه و دفع داروها، سموم و بسیاری از ترکیبات شیمیایی است. هر ماده ای که وارد بدن می شود، از جمله مکمل های گیاهی، تا حد زیادی در کبد پردازش می شود. اگر مقدار ماده موثر بیش از توان بدن باشد یا ترکیبات ناشناخته و ناخالصی در محصول وجود داشته باشد، احتمال آسیب به سلول های کبد افزایش پیدا می کند.

مطالعات نشان می دهند که آسیب کبدی ناشی از مکمل های گیاهی در بسیاری از کشورها رو به افزایش است. پژوهشگران علت این موضوع را افزایش مصرف مکمل ها، نبود نظارت یکسان بر کیفیت محصولات و استفاده خودسرانه از چند مکمل به صورت هم زمان می دانند. البته این به معنای خطرناک بودن همه مکمل ها نیست، بلکه نشان می دهد مصرف آن ها نیز باید مانند داروها با آگاهی و احتیاط انجام شود.

زردچوبه؛ محبوب اما بدون خطر نیست

زردچوبه یکی از شناخته شده ترین گیاهان دارویی جهان است و بیشتر افراد آن را برای کاهش التهاب، درد مفاصل یا بهبود عملکرد دستگاه گوارش مصرف می کنند. ماده موثر این گیاه، کورکومین، خواص ضد التهابی و آنتی اکسیدانی دارد و درباره فواید آن تحقیقات متعددی انجام شده است.

با این حال، گزارش های پزشکی در سال های اخیر افزایش موارد آسیب کبدی مرتبط با بعضی مکمل های زردچوبه را نشان داده اند. این خطر بیشتر در محصولاتی دیده شده که همراه با پیپرین، ماده موجود در فلفل سیاه، عرضه می شوند. پیپرین جذب کورکومین را چندین برابر افزایش می دهد و همین موضوع ممکن است احتمال آسیب کبد را در بعضی افراد بیشتر کند.

پژوهش منتشر شده توسط شبکه آمریکایی آسیب کبد ناشی از داروها در سال ۲۰۲۳ نیز افزایش موارد آسیب کبدی مرتبط با مکمل های زردچوبه را گزارش کرده است.

مکمل چای سبز و دوز بالای عصاره آن

چای سبز به عنوان یک نوشیدنی سالم شناخته می شود و مصرف متعادل آن برای بیشتر افراد مشکلی ایجاد نمی کند. اما مکمل های غلیظ چای سبز با نوشیدن چند فنجان چای تفاوت زیادی دارند.

بعضی مکمل ها حاوی مقدار بسیار بالایی از ترکیبی به نام EGCG هستند. این ماده در دوزهای زیاد می تواند به سلول های کبد آسیب برساند و در برخی افراد باعث التهاب کبد شود.

کارشناسان تاکید می کنند نوشیدن روزانه سه تا پنج فنجان چای سبز معمولی معمولا چنین خطری ایجاد نمی کند، زیرا مقدار EGCG موجود در نوشیدنی طبیعی بسیار کمتر از مکمل های تغلیظ شده است.

آشواگاندا و گزارش های جدید درباره آسیب کبدی

آشواگاندا یکی از گیاهان پرطرفدار طب سنتی هند است که برای کاهش استرس، بهبود کیفیت خواب و افزایش انرژی استفاده می شود. محبوبیت این گیاه در سال های اخیر به شدت افزایش یافته و در بسیاری از مکمل های ضد استرس دیده می شود.

با وجود سابقه طولانی مصرف سنتی، در چند سال گذشته گزارش هایی از التهاب کبد و آسیب کبدی در برخی مصرف کنندگان آشواگاندا منتشر شده است. بیشتر این موارد مربوط به عصاره های بسیار غلیظ یا مصرف دوزهای بالا بوده است.

افرادی که سابقه بیماری کبدی دارند یا داروهای موثر بر کبد مصرف می کنند، بهتر است پیش از استفاده از آشواگاندا با پزشک مشورت کنند.

گارسینیا کامبوجیا و مکمل های کاهش وزن

گارسینیا کامبوجیا یکی از معروف ترین مکمل های لاغری در جهان است. این گیاه حاوی ماده ای به نام هیدروکسی سیتریک اسید یا HCA است که ادعا می شود می تواند اشتها را کاهش دهد یا از تولید چربی جلوگیری کند.

با این حال، مطالعات مختلف ارتباط میان مصرف این مکمل و مواردی از آسیب کبدی را گزارش کرده اند. اگرچه همه مصرف کنندگان دچار چنین مشکلی نمی شوند، اما خطر در افرادی که هم زمان از چند مکمل لاغری استفاده می کنند یا داروهای دیگر مصرف می کنند، بیشتر است.

علاوه بر آسیب کبدی، گارسینیا ممکن است با بعضی داروهای ضد افسردگی، داروهای دیابت و داروهای کاهنده چربی خون نیز تداخل داشته باشد.

برنج مخمر قرمز و شباهت آن به داروهای استاتین

برنج مخمر قرمز یکی از مکمل هایی است که برای کاهش کلسترول خون استفاده می شود. این فرآورده به طور طبیعی حاوی موناکولین K است؛ ترکیبی که از نظر ساختار شیمیایی شباهت زیادی به داروی لوواستاتین دارد.

به همین دلیل، این مکمل نیز می تواند مانند بعضی داروهای استاتین باعث افزایش آنزیم های کبدی یا التهاب کبد شود. از طرف دیگر، میزان ماده موثر موجود در محصولات مختلف یکسان نیست و کنترل دقیقی بر مقدار آن وجود ندارد.

در یکی از گزارش های پزشکی، یک زن ۶۴ ساله پس از شش هفته مصرف این مکمل دچار التهاب کبد شد و پس از قطع مصرف، عملکرد کبد او به حالت طبیعی بازگشت.

بلک کوهوش و خطر احتمالی برای سلامت کبد

بلک کوهوش گیاهی است که بیشتر برای کاهش علائم یائسگی مانند گرگرفتگی، تعریق شبانه و تغییرات خلقی مصرف می شود. این مکمل در بسیاری از کشورها بدون نسخه در دسترس است.

با وجود استفاده گسترده، گزارش هایی از آسیب شدید کبدی در بعضی مصرف کنندگان منتشر شده است. هنوز مشخص نیست که این آسیب در همه موارد مستقیما به خود گیاه مربوط بوده یا عوامل دیگری مانند کیفیت محصول و وجود ناخالصی ها نیز نقش داشته اند.

متخصصان توصیه می کنند زنان مبتلا به بیماری های کبدی یا افرادی که داروهای متعدد مصرف می کنند، پیش از استفاده از بلک کوهوش حتما با پزشک مشورت کنند.

چرا کیفیت مکمل ها اهمیت زیادی دارد؟

بر خلاف داروهای نسخه ای، مکمل های غذایی در بسیاری از کشورها پیش از ورود به بازار، آزمایش های سخت گیرانه مشابه داروها را پشت سر نمی گذارند. به همین دلیل کیفیت محصولات تولید شده توسط شرکت های مختلف می تواند تفاوت زیادی داشته باشد.

بررسی های آزمایشگاهی نشان داده اند که بعضی مکمل ها مقدار ماده موثر متفاوتی نسبت به برچسب محصول دارند یا حتی حاوی ترکیبات اعلام نشده، فلزات سنگین، آلودگی های میکروبی یا مواد دارویی پنهان هستند. همین موضوع می تواند احتمال بروز عوارض جانبی را افزایش دهد.

به همین دلیل توصیه می شود محصولاتی انتخاب شوند که توسط شرکت های معتبر تولید شده اند و گواهی ارزیابی کیفیت از آزمایشگاه های مستقل دارند.

چگونه مکمل های گیاهی را با خیال راحت مصرف کنیم؟

اگرچه بسیاری از مکمل های گیاهی در شرایط مناسب می توانند مفید باشند، اما مصرف آن ها نیز باید بر اساس نیاز واقعی و با نظر متخصص انجام شود. انتخاب نادرست، مصرف بیش از حد یا ترکیب چند مکمل مختلف می تواند خطر بروز عوارض را افزایش دهد.

برای کاهش احتمال آسیب کبدی، رعایت این نکات ضروری است:

• مکمل ها را فقط در صورت نیاز و با توصیه پزشک یا متخصص تغذیه مصرف کنید.
• از مصرف هم زمان چند مکمل بدون مشورت پزشک خودداری کنید.
• دوز توصیه شده روی محصول یا نسخه پزشک را رعایت کنید.
• در صورت ابتلا به بیماری کبدی، کلیوی یا مصرف داروهای دائمی، پیش از شروع هر مکمل با پزشک مشورت کنید.
• در صورت بروز علائمی مانند زردی پوست، تیره شدن ادرار، تهوع شدید، درد سمت راست شکم یا خستگی
• غیر معمول، مصرف مکمل را قطع کرده و سریع به پزشک مراجعه کنید.
• مکمل های دارای تاییدیه و تولید شده توسط شرکت های معتبر را انتخاب کنید.

جمع بندی

اگرچه بسیاری از مکمل های گیاهی می توانند در شرایط خاص برای سلامت مفید باشند، اما طبیعی بودن یک فرآورده به معنای بی خطر بودن آن نیست. زردچوبه، عصاره غلیظ چای سبز، آشواگاندا، گارسینیا کامبوجیا، برنج مخمر قرمز و بلک کوهوش از جمله مکمل هایی هستند که در مطالعات علمی با مواردی از آسیب کبدی ارتباط داشته اند.

بیشتر این عوارض در افرادی مشاهده شده که دوزهای بالا مصرف کرده اند، چند مکمل را هم زمان استفاده کرده اند یا بیماری زمینه ای داشته اند. بهترین راه برای پیشگیری از آسیب کبد، مصرف آگاهانه مکمل ها، انتخاب محصولات با کیفیت و مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه پیش از شروع هر نوع فرآورده گیاهی است.