کافئین یکی از رایج ترین مواد محرک در زندگی روزمره است که بسیاری از افراد آن را از طریق قهوه، چای و نوشیدنی های گازدار دریافت می کنند. اما مصرف این ماده فقط به بزرگسالان محدود نمی شود و کودکان و نوجوانان نیز ممکن است به طور منظم در معرض آن قرار بگیرند. پژوهشی جدید از کالج کینگ لندن نشان می دهد که مصرف بیشتر کافئین در کودکان با خواب کوتاه تر، تفاوت هایی در ساختار مغز و بروز علائم بیشتر مشکلات سلامت روان ارتباط دارد.
نکته قابل توجه این است که برخی از این ارتباط ها حتی در کودکانی دیده شده اند که دست کم یک نوشیدنی کافئین دار در هفته مصرف می کردند. با این حال، یافته ها به معنای اثبات آسیب مستقیم کافئین در چنین مقداری نیستند.
پژوهش درباره کافئین و مغز کودکان چگونه انجام شد؟
پژوهشگران کالج کینگ لندن برای بررسی ارتباط میان مصرف کافئین، خواب و سلامت روان، اطلاعات ۹۶۳۲ کودک ۹ تا ۱۱ ساله را تحلیل کردند. داده های این مطالعه از پروژه گسترده رشد شناختی مغز نوجوانان در ایالات متحده، موسوم به ABCD، به دست آمده بود؛ پروژه ای که رشد مغز و وضعیت سلامت کودکان و نوجوانان را در طول زمان بررسی می کند.
محققان اطلاعات مربوط به مصرف نوشیدنی های کافئین دار را با داده های مربوط به خواب و تصاویر ام آر آی مغز مقایسه کردند. سپس وضعیت سلامت روان شرکت کنندگان را در پیگیری های شش و هجده ماهه بررسی کردند تا مشخص شود آیا الگوهای مشاهده شده با مشکلات بعدی توجه، خلق و خو و رفتار ارتباط دارند یا خیر.
براساس مقاله منتشر شده در نشریه Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging در اکتبر ۲۰۲۶، مهم ترین بخش های پژوهش عبارت بودند از:
- بررسی مصرف کافئین از طریق نوشابه های غیرالکلی، قهوه و چای
- ارزیابی مدت خواب کودکان براساس گزارش والدین
- بررسی ضخامت و مساحت سطح قشر مغز با استفاده از تصاویر ام آر آی
- ارزیابی علائم سلامت روان در ماه های بعد از بررسی اولیه
- نتایج این مطالعه در وب سایت کالج کینگ لندن نیز منتشر شده است.
مصرف کافئین چه ارتباطی با تغییرات ساختار مغز دارد؟
قشر مغز، لایه بیرونی مغز است که در فرایندهایی مانند توجه، تصمیم گیری، پردازش اطلاعات و تنظیم احساسات نقش دارد. رشد این بخش در دوران کودکی و نوجوانی ادامه پیدا می کند؛ به همین دلیل، بررسی عوامل مرتبط با روند رشد آن برای پژوهشگران اهمیت دارد.
در این مطالعه، مصرف بیشتر کافئین با مساحت کمتر سطح قشر مغز ارتباط داشت. این ارتباط در ۲۲ ناحیه از چهار لوب مغز مشاهده شد و بخش عمده آن با مصرف نوشیدنی های گازدار کافئین دار ارتباط داشت. برخی ارتباط ها میان مصرف قهوه و اسپرسو و ضخامت قشر مغز نیز گزارش شدند.
پژوهشگران همچنین مشاهده کردند که تفاوت های مربوط به مساحت سطح قشر مغز در افرادی دیده می شد که میزان مصرف گزارش شده آنها به یک نوشیدنی کافئین دار در هفته می رسید. با این حال، این یافته به معنای آن نیست که مصرف یک نوشیدنی در هفته قطعا باعث تغییر مغز می شود. این پژوهش ارتباط آماری میان متغیرها را نشان می دهد و برای اثبات رابطه علت و معلولی به بررسی های بیشتری نیاز است.
چرا خواب در ارتباط میان کافئین و سلامت روان اهمیت دارد؟
کافئین ماده ای محرک است که می تواند بر هوشیاری و خواب تاثیر بگذارد. مصرف آن ممکن است به خواب رفتن را دشوارتر کند یا مدت خواب را کاهش دهد؛ موضوعی که در دوران رشد اهمیت ویژه ای دارد، زیرا خواب کافی در عملکرد شناختی، تنظیم هیجان و سلامت عمومی کودکان نقش دارد.
در پژوهش کالج کینگ لندن، کودکانی که کافئین بیشتری مصرف می کردند، به طور میانگین خواب کوتاه تری داشتند. تحلیل محققان نشان داد که مدت خواب کمتر و تفاوت های مشاهده شده در سطح قشر مغز، بخشی از ارتباط میان مصرف کافئین و مشکلات سلامت روان در ماه های بعد را توضیح می دهند.
به بیان ساده، ممکن است خواب یکی از عوامل مهم در این ارتباط باشد. با این حال، پژوهشگران هنوز نمی توانند مشخص کنند که چه میزان از تفاوت های مشاهده شده مستقیما به کافئین مربوط است و چه عواملی دیگر در این روند نقش دارند.
برای مثال، مقدار قند موجود در نوشیدنی های گازدار، الگوی کلی تغذیه، فعالیت روزانه و عادت های سبک زندگی نیز ممکن است با مصرف کافئین و وضعیت خواب ارتباط داشته باشند. بنابراین، نباید تمام تفاوت های مشاهده شده را صرفا به یک ماده نسبت داد.
کافئین چگونه ممکن است با مشکلات سلامت روان ارتباط داشته باشد؟
یکی دیگر از یافته های پژوهش این بود که کودکان با مصرف بیشتر کافئین، در ارزیابی های بعدی علائم بیشتری از مشکلات سلامت روان گزارش کردند. این علائم حوزه هایی مانند توجه، خلق و خو و رفتار را در بر می گرفتند.
این نتیجه اهمیت بررسی عادت های روزمره کودکان را نشان می دهد. برای مثال، اگر کودکی خواب کافی ندارد یا در طول روز با مشکلات تمرکز و تنظیم هیجان روبه رو است، بررسی نوع نوشیدنی های مصرفی او می تواند بخشی از ارزیابی کلی وضعیتش باشد.
با این حال، مشاهده علائم بیشتر به معنای تشخیص یک اختلال روانی نیست. همچنین نمی توان نتیجه گرفت که کافئین به تنهایی باعث مشکلات رفتاری یا هیجانی می شود. عوامل خانوادگی، محیط مدرسه، کیفیت خواب، شرایط روانی و سایر عادت های زندگی نیز می توانند در این زمینه نقش داشته باشند.
آیا مصرف یک نوشیدنی کافئین دار در هفته برای کودک خطرناک است؟
یکی از بخش های قابل توجه خبر، مشاهده ارتباط هایی در سطح مصرف پایین کافئین بود. اما تفسیر درست این یافته اهمیت زیادی دارد. پژوهشگران گزارش کردند که بعضی تفاوت های مغزی در کودکانی نیز دیده شده است که دست کم یک نوشیدنی کافئین دار در هفته مصرف می کردند؛ این نتیجه به معنای تعیین یک آستانه قطعی برای آسیب نیست.
برای ارزیابی خطر، تنها تعداد دفعات مصرف کافی نیست. نوع نوشیدنی، مقدار کافئین موجود در هر وعده، اندازه ظرف، زمان مصرف و ویژگی های فردی نیز اهمیت دارند. یک نوشیدنی گازدار، یک فنجان چای و یک قهوه غلیظ ممکن است مقادیر متفاوتی کافئین داشته باشند.
به همین دلیل، نمی توان از این مطالعه نتیجه گرفت که یک مقدار مشخص برای تمام کودکان بی خطر یا آسیب زا است. یافته ها بیشتر بر اهمیت توجه به مصرف کافئین در دوران رشد تاکید می کنند و نشان می دهند که برای تدوین توصیه های دقیق تر، به شواهد علمی بیشتری نیاز داریم.
جمع بندی
پژوهش جدید کالج کینگ لندن نشان می دهد که مصرف بیشتر کافئین در کودکان ۹ تا ۱۱ ساله با خواب کوتاه تر، تفاوت هایی در ساختار قشر مغز و علائم بیشتر مشکلات سلامت روان ارتباط دارد. بخش عمده ارتباط های مشاهده شده در زمینه ساختار مغز با مصرف نوشیدنی های گازدار کافئین دار همراه بود و خواب کوتاه تر نیز ممکن است بخشی از این ارتباط را توضیح دهد.
با این حال، این مطالعه ثابت نمی کند که کافئین مستقیما باعث تغییرات مغزی یا مشکلات روانی می شود. پیام اصلی پژوهش این است که مصرف کافئین و کیفیت خواب کودکان شایسته توجه بیشتری هستند و برای تعیین میزان مصرف ایمن و درک دقیق پیامدهای احتمالی آن، به پژوهش های بیشتر نیاز داریم.
