تومورهای نورواندوکرین (Neuroendocrine Tumors) یا NET گروهی از تومورهای نادر هستند که از سلول های عصبی ـ غدد درون ریز منشأ می گیرند. این سلول ها وظیفه دریافت پیام های عصبی و ترشح هورمون در پاسخ به محرک های مختلف را بر عهده دارند. از آنجا که سلول های نورواندوکرین در بخش های مختلف بدن وجود دارند، این تومورها نیز می توانند در اندام هایی مانند دستگاه گوارش، ریه ها و لوزالمعده ایجاد شوند.
یکی از چالش های مهم این بیماری، تنوع علائم و احتمال رشد آهسته برخی از انواع آن است. به همین دلیل، ممکن است نشانه های اولیه برای مدت طولانی با مشکلات معمول گوارشی یا تنفسی اشتباه گرفته شوند. متخصصان بر این باورند که توجه به علائم مداوم، بررسی پزشکی به موقع و استفاده از روش های تشخیصی تخصصی می تواند در شناسایی زودهنگام این تومورها نقش مهمی داشته باشد.
تومور نورواندوکرین چیست و چرا ایجاد می شود؟
تومور نورواندوکرین زمانی شکل می گیرد که سلول های دستگاه عصبی ـ غدد درون ریز از کنترل طبیعی خارج شوند و به شکل غیرطبیعی تکثیر پیدا کنند. این سلول ها در حالت عادی وظیفه تنظیم برخی فعالیت های بدن از طریق ترشح هورمون ها و انتقال پیام های شیمیایی را بر عهده دارند.
برخی از این تومورها توانایی تولید و ترشح مقادیر غیرطبیعی هورمون را دارند، در حالی که گروهی دیگر هورمون فعالی ترشح نمی کنند. به همین دلیل، علائم بیماری در افراد مختلف متفاوت است و به محل تشکیل تومور، نوع سلول های درگیر و میزان فعالیت هورمونی آن بستگی دارد.
دکتر کاظم انوری، متخصص رادیوانکولوژی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با اشاره به ناشناخته بودن عوامل خطر این بیماری توضیح داده است که تاکنون روش پیشگیری قطعی و مشخصی برای تومورهای نورواندوکرین شناسایی نشده است.
بخش قابل توجهی از این تومورها با تغییرات ژنتیکی و جهش های سلولی مرتبط هستند. البته برخی سندرم های ارثی مانند نئوپلازی غدد درون ریز متعدد (MEN1) نیز می توانند احتمال ابتلا به بعضی از انواع این تومورها را افزایش دهند.
تومورهای نورواندوکرین بیشتر در کدام اندام ها ایجاد می شوند؟

سلول های نورواندوکرین در قسمت های مختلف بدن پراکنده هستند؛ بنابراین امکان تشکیل این تومورها در اندام های متعددی وجود دارد. با این حال، برخی از بخش های بدن بیشتر از سایر نواحی درگیر می شوند.
بر اساس توضیحات دکتر انوری، دستگاه گوارش شایع ترین محل بروز این تومورهاست و پس از آن ریه ها و لوزالمعده در گروه اندام های مستعد قرار می گیرند. مهم ترین محل های بروز این بیماری عبارت اند از:
- دستگاه گوارش: روده کوچک، آپاندیس، معده و راست روده از محل های شایع تشکیل تومورهای نورواندوکرین هستند.
- ریه ها و مجاری تنفسی: این تومورها ممکن است در سلول های نورواندوکرین موجود در بافت ریه و مجاری تنفسی ایجاد شوند.
- لوزالمعده: تومورهای نورواندوکرین پانکراس از سلول های هورمون ساز این اندام منشأ می گیرند و بسته به نوع خود می توانند بر تنظیم قند خون و سایر عملکردهای بدن تأثیر بگذارند.
این تومورها از نظر محل تشکیل، میزان ترشح هورمون و سرعت رشد با یکدیگر تفاوت دارند. بنابراین، تشخیص نوع دقیق تومور برای انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.
میزان شیوع تومور نورواندوکرین و سن ابتلا چقدر است؟
تومورهای نورواندوکرین در مقایسه با بسیاری از انواع سرطان، شیوع کمتری دارند؛ اما میزان شناسایی آن ها در سال های اخیر افزایش یافته است. پیشرفت روش های تصویربرداری پزشکی، آندوسکوپی و بررسی های پاتولوژی باعث شده است موارد بیشتری از این بیماری در مراحل مختلف شناسایی شوند.
بر اساس آمار ارائه شده توسط دکتر انوری، میزان بروز سالانه این تومورها حدود ۷ تا ۱۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر گزارش شده است. البته آمار شیوع در مطالعات مختلف، بسته به کشور، نوع تومور و روش ثبت اطلاعات متفاوت است.
از نظر سنی، احتمال تشخیص تومورهای نورواندوکرین در دوران میانسالی و سالمندی بیشتر است. گروه سنی ۵۰ تا ۷۰ سال از جمله گروه هایی هستند که بیشتر در معرض تشخیص این بیماری قرار دارند؛ با این حال، ابتلا به آن در سنین پایین تر نیز امکان پذیر است.
علائم تومور نورواندوکرین چیست؟
نشانه های این بیماری به محل تشکیل تومور و میزان ترشح هورمون بستگی دارند. برخی از تومورها در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی ایجاد نمی کنند و به صورت اتفاقی در جریان آزمایش ها یا تصویربرداری های پزشکی شناسایی می شوند.
در مقابل، تومورهای فعال از نظر هورمونی ممکن است باعث بروز مجموعه ای از علائم گوارشی، تنفسی و متابولیک شوند. شناخت این نشانه ها اهمیت دارد، زیرا تداوم یا تکرار آن ها می تواند نیازمند بررسی تخصصی باشد.
۱. علائم گوارشی
درگیری دستگاه گوارش می تواند با تغییرات عملکرد روده و معده همراه باشد. برخی از مهم ترین نشانه های احتمالی عبارت اند از:
- اسهال مزمن و مکرر بدون علت مشخص
- درد یا احساس سنگینی در ناحیه شکم
- تهوع و استفراغ مداوم
- کاهش وزن بدون دلیل مشخص
- تغییرات پایدار در عادات دفع
۲. علائم تنفسی
در صورتی که تومور در ریه ها یا مجاری تنفسی ایجاد شود، ممکن است عملکرد طبیعی دستگاه تنفس تحت تأثیر قرار بگیرد. نشانه های احتمالی شامل موارد زیر هستند:
- تنگی نفس
- خس خس سینه
- سرفه های مزمن
- درد قفسه سینه
- در برخی موارد، سرفه همراه با خون
۳. علائم هورمونی و متابولیک
بعضی از تومورهای نورواندوکرین با ترشح غیرطبیعی هورمون ها همراه هستند. این وضعیت می تواند عملکرد بخش های مختلف بدن را تحت تأثیر قرار دهد و علائم زیر را ایجاد کند:
- گرگرفتگی و قرمزی ناگهانی پوست، به ویژه در صورت و گردن
- تپش قلب
- نوسانات فشار خون
- تغییرات غیرطبیعی قند خون
- خستگی مداوم و کاهش وزن بدون علت مشخص
نکته مهم این است که وجود یک یا چند مورد از این علائم به تنهایی به معنای ابتلا به تومور نورواندوکرین نیست. بسیاری از این نشانه ها در بیماری های شایع دیگری نیز دیده می شوند؛ اما در صورت تداوم، تکرار یا تشدید آن ها، مراجعه به پزشک ضروری است.
تومور نورواندوکرین چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص این بیماری به دلیل تنوع محل بروز و تفاوت علائم، به بررسی های چندمرحله ای نیاز دارد. پزشک ابتدا وضعیت عمومی بیمار، سابقه پزشکی، علائم و احتمال وجود بیماری های ارثی را بررسی می کند.
پس از معاینه اولیه، با توجه به شرایط بیمار ممکن است مجموعه ای از آزمایش های آزمایشگاهی، تصویربرداری و نمونه برداری تجویز شود. مهم ترین روش های تشخیصی عبارت اند از:
- آزمایش خون و ادرار: برای بررسی برخی هورمون ها و نشانگرهای زیستی مرتبط با تومور.
- سی تی اسکن (CT Scan): برای بررسی محل، اندازه تومور و احتمال گسترش آن به اندام های دیگر.
- ام آر آی (MRI): برای تهیه تصاویر دقیق از بافت های داخلی بدن و بررسی برخی تومورها، به ویژه در ناحیه شکم و پانکراس.
- تصویربرداری هسته ای تخصصی: مانند تصویربرداری مبتنی بر گیرنده سوماتواستاتین برای شناسایی برخی تومورهای نورواندوکرین.
- نمونه برداری و آزمایش پاتولوژی: برای بررسی سلول های تومور، تعیین نوع آن و ارزیابی ویژگی های بافت شناسی.
در بسیاری از موارد، نمونه برداری و بررسی پاتولوژی نقش تعیین کننده ای در تأیید تشخیص دارند. همچنین تعیین درجه تومور و شاخص تکثیر سلولی مانند Ki-67 به پزشکان کمک می کند سرعت رشد و رفتار احتمالی بیماری را بهتر ارزیابی کنند.
روش های درمان تومور نورواندوکرین چیست؟
انتخاب روش درمان به عوامل مختلفی مانند محل تشکیل تومور، اندازه، درجه، میزان گسترش بیماری، وضعیت عمومی بیمار و فعالیت هورمونی آن بستگی دارد. از آنجا که تومورهای نورواندوکرین از نظر رفتار زیستی یکسان نیستند، برنامه درمانی باید برای هر بیمار به صورت اختصاصی تنظیم شود.
درمان این بیماری ممکن است شامل یک روش یا ترکیبی از چند روش باشد. مهم ترین گزینه های درمانی عبارت اند از:
- جراحی: در مواردی که تومور محدود باشد و امکان برداشت کامل آن وجود داشته باشد، جراحی یکی از روش های اصلی درمان محسوب می شود.
- درمان دارویی: داروهایی مانند آنالوگ های سوماتواستاتین می توانند به کنترل ترشح هورمون ها و در برخی موارد مهار رشد تومور کمک کنند.
- رادیوتراپی: با استفاده از پرتوهای یونیزان، سلول های سرطانی هدف قرار می گیرند. نوع و کاربرد این روش به ویژگی های تومور بستگی دارد.
- شیمی درمانی: در برخی انواع تومورهای نورواندوکرین، به ویژه تومورهای با رشد سریع تر یا درجه بالاتر، استفاده می شود.
- درمان هدفمند: این روش با هدف قرار دادن مسیرهای مولکولی و سازوکارهای مشخص در سلول های توموری انجام می شود.
- درمان رادیونوکلئیدی هدفمند (PRRT): در برخی تومورهایی که گیرنده های مشخصی مانند گیرنده سوماتواستاتین دارند، از مواد رادیواکتیو متصل به ترکیبات هدفمند برای درمان استفاده می شود.
برخی از تومورهای نورواندوکرین رشد آهسته ای دارند و در شرایط خاص ممکن است پزشک به جای شروع فوری درمان، پایش فعال و بررسی های دوره ای را توصیه کند.
جمع بندی
در حال حاضر، روش مشخص و قطعی برای جلوگیری از بروز تمام انواع تومورهای نورواندوکرین وجود ندارد. علت دقیق بسیاری از این تومورها هنوز به طور کامل شناخته نشده و بخشی از آن ها با تغییرات ژنتیکی و جهش های خودبه خودی سلولی ارتباط دارند.
با این حال، افرادی که سابقه خانوادگی برخی بیماری های ارثی مرتبط با تومورهای غدد درون ریز دارند، بهتر است درباره نیاز به مشاوره ژنتیک و بررسی های تخصصی با پزشک مشورت کنند.
در نهایت، مهم ترین اقدام برای مدیریت این بیماری، شناخت علائم هشداردهنده و مراجعه به موقع برای بررسی پزشکی است. اسهال طولانی مدت، گرگرفتگی های مکرر، دردهای شکمی بدون علت مشخص، تنگی نفس و سرفه های مزمن را نباید بدون بررسی نادیده گرفت. تشخیص دقیق و انتخاب درمان متناسب با شرایط بیمار می تواند نقش مهمی در کنترل بیماری و حفظ کیفیت زندگی داشته باشد.

